Αυτό που βλέπω όταν σε κοιτάζω (Για την ενσυναίσθηση…)

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΙΑΚΩΒΟΣ ΣΙΑΝΟΥΔΗΣ
Bsc Ψυχολογίας, Συνθετικός Ψυχοθεραπευτής-Συγγραφέας|

Προτού ακόμα αναπτυχθεί ο λόγος, μία ψυχή βρίσκει τον τρόπο να γίνεται κατανοητή και να κατανοεί μία άλλη. Η ικανότητα αυτή δεν είναι έμφυτη, αλλά προϊόν συνεργασίας με το περιβάλλον που υπάρχει. Όπως το κάρβουνο που γίνεται διαμάντι. Θέλει κατεργασία για να περάσει ένας οργανισμός από το μίσος που του γέννα η ευαλωτότητα, στην αγάπη που του δημιουργεί η υπομονή κάποιου άλλου στις ανάγκες του. Η ενσυναίσθηση, βέβαια, δεν είναι τρυφερότητα – αυτή είναι μία παρανόηση, αλλά όχι άδικη, αφού στην ιδανική της μορφή μία μάνα είναι τρυφερή. Είναι και τρυφερότητα. Είναι και θυμός και απογοήτευση και πολλά άλλα. Είναι η ικανότητα να νιώσουμε μαζί με τον άλλο αυτό που νιώθει εκείνος. Αυτό, βέβαια, προϋποθέτει να αντέχουμε να φιλοξενήσουμε μέσα μας τον πόνο του χωρίς να χρειάζεται να τον αποβάλλουμε άμεσα υπό το φόβο ότι θα καταστραφούμε κι αυτό σημαίνει να ξέρω ποιος πόνος είναι δικός μου και ποιος δικός σου.

153568849_1015639312175272_8783469983865348002_o_picnik

Ένα βρέφος δεν μπορεί να ξεχωρίσει την προέλευση του πόνου. Ότι η αμήχανη αίσθηση που νιώθει στο σώμα του δεν σημαίνει την καταστροφή του, αλλά το στρώμα που ακουμπάει διαρκώς το ίδιο σημείο στην πλάτη του. Το ίδιο και η πάνα που σφίγγει το στομάχι του και πιέζει ελαφρά τα όργανά του. Δεν μπορεί να διαχωρίσει αν το σφίξιμο προέρχεται από έξω ή από μέσα. Τα όρια του τι ανήκει σε εκείνο και τι στον υπόλοιπο κόσμο, δεν έχουν ακόμα θεσπιστεί – για αυτό και το χάδι είναι σημαντικό στα βρέφη. Τα οριοθετεί και τα κάνει να αισθάνονται ασφαλή μέσα στο σώμα τους. Ακόμα και το κλάμα του που βγαίνει από το σώμα του και ξαναεισέρχεται σε αυτό από τα αφτιά του, εισπράττεται ως επίθεση εκ των έξω.

Για το ασχημάτιστο Εγώ του, που δεν έχει ακόμα διαμορφωθεί να χωράει τις αντικρουόμενες πλευρές των πραγμάτων, η συνειδητοποίηση ότι κάτι που βρίσκεται μέσα του, μπορεί να είναι πηγή δυσφορίας, είναι πολύ για να την αντέξει. Πάνω σε αυτή τη δυσκολία, αναγκάζεται να παραπλανήσει τον εαυτό του. Όλα τα κακά προέρχονται απ’έξω. Ο κόσμος διχοτομείται. Κατ’αυτον τον τρόπο, μπορεί να προφυλάσσει τα καλά στοιχεία της ύπαρξής του αφού βρίσκονται διαχωρισμένα και ασφαλή στο εσωτερικό του.

Η προβολή είναι ο πρώτος μηχανισμός άμυνας ενός ανθρώπου στα άγχη της ύπαρξης. Αποδέκτης των προβολών δεν είναι άλλος από την μητέρα. Εκείνη το φροντίζει, άλλωστε, και εκείνης τη μυρωδιά κουβαλά το δέρμα και τα ρούχα του. Η μάνα αντέχει το κλάμα του. Αντέχει τις γρατσουνιές και τα δαγκώματά του. Εκπληρώνει την ανάγκη που κουβαλούν και μετουσιώνει την επιθετικότητά τους σε κάτι μη καταστροφικό. Του επιστέφει, από μία πρώτη ύλη φόβου, φροντίδα. Τον αποδέχεται αυτή και τον αποδέχεται και εκείνο. Η διαμαρτυρία για την ευαλωτότητά του αραιώνεται απ’ την αγάπη της. Τα δυο τους αναμιγνύονται και το βρέφος μαθαίνει ότι απέξω δεν προέρχονται μόνο απογοήτευση αλλά και ικανοποίηση, και μ’αυτό καταλαβαίνει ότι δεν είναι η μόνη πηγή καλού. Έτσι δεν χρειάζεται να φοβάται έναν κόσμο που έχει εξισορροπηθεί.

Με τον καιρό, μαθαίνει ότι και το ίδιο έχει ταλαιπωρήσει. Μαθαίνει ότι όσα φοβόταν, ήταν όσα δεν είχε συνειδητοποιήσει για τον εαυτό του. Η επιθετικότητά του αφορούσε την ανάγκη να ελέγξει ή να καταστρέψει κομμάτια που ανήκαν σε εκείνο. Η παραμονή της μάνας, όμως, του έδειξε ότι δεν χρειάζεται να φοβάται τον εαυτό του γιατί δεν την έδιωξε από το πλάι του. Σταδιακά, δοκιμάζει να διατηρεί τα άγχη του και το ίδιο, αντί να τα εξωραΐζει, κι έτσι εμπλουτίζεται η αντίληψή του. Καταλαβαίνει ότι ο εαυτός του δεν είναι μόνο ιδανικός και μπορεί κι αυτός να απογοητεύσει τους άλλους, για αυτό χρειάζεται να μάθει να αισθάνεται κι αυτοί πώς νιώθουν. Με αυτή την αντίληψη, εμπλουτίζονται και οι προβολές του. Πλέον δεν χρειάζεται να είναι τόσο επιθετικές, αφού έχουν λιγότερο απόλυτο χαρακτήρα. Είναι περισσότερο ολοκληρωμένες όπως κι εκείνο. Δεν είναι πια μόνο καλό, είναι και καλό, αλλά έχει και τις ματαιωτικές του όψεις, και μπορεί να αντιληφθεί και ότι ο έξω κόσμος έτσι είναι. Δεν είναι μονάχα μία αντανάκλαση της εσωτερικής οδύνης του, αλλά είναι ξέχωρος από όσα αισθάνεται. Διαφοροποιημένος από όσα νομίζει για αυτόν.

Αντί να επιτίθεται, λοιπόν, με τις προβολές του, σε έναν κόσμο που δεν είναι πια εχθρικός, μπορεί να τις χρησιμοποιεί για τον καταλαβαίνει. Να τις ανακαλεί και να αισθάνεται πώς είναι τα πράγματα από την μεριά των άλλων. Να τους συναισθάνεται, δηλαδή, για να μπορούν να ολοκληρώνονται οι μεταξύ τους εμπειρίες επιτυχώς. Εκεί γεννιέται η ενσυναίσθηση. Η ικανότητα να νιώσω μαζί σου αυτό που νιώθεις και όχι να αποδώσω σε σένα αυτό που δεν αντέχω να νιώσω εγώ.

Αυτό μπορεί να προσφέρει πολλή αγάπη σε δύο ανθρώπους. Η κατανόηση ότι είναι διαφορετικοί μεταξύ τους, ότι δεν είναι μονάχα ο ένας αντανάκλαση του εσωτερικού κόσμου του άλλου. Εκεί γεννιέται η αποδοχή. Η ικανότητα να δω τον άλλο για αυτό που είναι χωρίς τις ασυνείδητες ανάγκες ή φόβους που κουβαλούν οι φαντασιώσεις μου. Κάτι τέτοιο μπορεί να εμπλουτίσει την εμπειρία τους με μοναδικό τρόπο. Η ενσυναίσθηση τούς βοηθά να καταλαβαίνουν πώς αισθάνονται και να αντέχουν τη διαφορετικότητά τους χωρίς να χρειάζεται να την καταστρέψουν.

Εκεί που αυτό δεν έχει κατακτηθεί, ωστόσο, εκεί παραμένει ο επιθετικός χαρακτήρας των προβολών. Καθετί που ανήκει σε εμάς, αλλά δεν είναι αποδεκτό, τοποθετείται στους άλλους και έπειτα, από μία απόσταση ασφαλείας, μπορούμε να επιτεθούμε σε αυτό το κομμάτι μας χωρίς να μας βλάψουμε, όπως το βρέφος επιτίθεται με τον κλάμα του και προσπαθεί να καταστρέψει την ίδια του την έλλειψη που έχει προβάλει στην μάνα. Το βλέπουμε στα ανώριμα ζευγάρια συχνά. “Με ζηλεύεις, με καταπιέζεις, είσαι κακός, με μισείς…” λένε, ενώ συγχρόνως εκείνοι είναι που φέρονται κατ’αυτόν τον τρόπο. Έτσι, η αγάπη που στερήθηκα εγώ δεν χρειάζεται να κατοικεί μέσα μου, αλλά έξω από εμένα, μέσα σου. Μπορώ να μην απογοητευτώ μαζί μου, αλλά μαζί σου, και να επιτεθώ να καταστρέψω αυτή μου την όψη που δεν θέλω να γνωρίζω ότι έχω. Όσο πιστεύω, όμως, ότι μέσα μου υπάρχουν μόνο καλά, τόσο νομίζω ότι το περιβάλλον γύρω μου ευθύνεται για το κακό που νιώθω. Εκεί η επιθετικότητα βιώνεται ακατανίκητη γιατί δεν έχει εξισορροπηθεί με αγάπη από τον εαυτό για τα ματαιωτικά του κομμάτια.

Όπως το βρέφος πνίγεται στα δάκρυά του, λοιπόν, φράζει η μύτη του και ανεβαίνουν οι παλμοί του, έτσι αργότερα κάποιος τινάζεται από οργή και ψήνεται απ’την επιθυμία να καταστρέψει τα εσωτερικά ελλείμματα που έχει προβάλει στον άλλο. Τότε, ο νους δε λειτουργεί και το μόνο που έχει σημασία είναι η εκφόρτιση των πυρωμένων συναισθημάτων σε αυτόν που έχω πιο κοντά μου. Φυσικά, κάτι τέτοιο οδηγεί στον θάνατο της σχέσης για αυτό και είναι σημαντικό να γνωρίζω τί υπάρχει μέσα μου, για να μην το αποδίδω σε σένα.

Θυμάμαι εκείνο το ζευγάρι όπου η γυναίκα παραπονιόταν ότι δεν έχει τίποτα να φορέσει ενώ ο σύντροφός της την εγκατέλειπε σε κάθε ευκαιρία. Έβρισκε τα ρούχα της φθαρμένα και άσχημα. Πάνω σε αυτά έβλεπε τον φόβο για την φθορά της σχέσης τους, αλλά δεν τολμούσε να τον συνειδητοποιήσει. Αυτό το «τίποτα» που έλεγε μαρτυρούσε ένα τμήμα που κατοικούσε μέσα της το οποίο προβαλλόταν στην ντουλάπα της (ο εαυτός της) και έπειτα προσπαθούσε να επανορθώσει αυτή την έλλειψη με νεότερα και ομορφότερα ρούχα κάθε φορά που ο σύντροφός της έφευγε. Εκείνος την κατηγορούσε ότι τον παραμελεί την ώρα που είχε προβάλει πάνω της τη δική του αδιαφορία από την οποία φρόντιζε να κρατά μία απόσταση ασφαλείας με το να την εγκαταλείπει. Φυσικά, παρά τις αφόρητες συγκρούσεις μεταξύ τους, δεν χώριζαν, γιατί και οι δύο χρειάζονταν ο ένας τον άλλο να εκπροσωπεί αυτό που δεν άντεχαν να συνειδητοποιήσουν για τον εαυτό τους.

Η ενσυναίσθηση είναι προνόμιο συνειδητοποίησης ότι ο εαυτός μπορεί να είναι ταυτόχρονα πηγή ικανοποίησης και απογοήτευσης χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το δεύτερο θα καταστρέψει το πρώτο. Η κορωνίδα της συναισθηματικής ανάπτυξης, είναι η διαχείριση της αμφιθυμικής μας φύσης. Των αντιθετικών πλευρών της. Η θεραπεία βοηθάει σε αυτό. Στην κατανόηση του ποιος είμαι και τι νιώθω. Στην περίεξη των δύσκολων συναισθημάτων μου. Στο βάσταγμα του εαυτού. Βοηθάει να μπορούμε να φιλοξενήσουμε μέσα μας τις ικανοποιητικές και τις ματαιωτικές όψεις μας χωρίς να χρειάζεται να τις αποδώσουμε στους άλλους για να σωθούμε. Βοηθάει να μπορέσουμε να κοιτάξουμε αυτόν που έχουμε δίπλα μας μέσα από τα μάτια μας, όχι μόνο μέσα από την έλλειψή μας.

Βοηθά να μην σχετιζόμαστε μέσα από τις στερήσεις μας, αλλά μέσα από την ικανότητα που έχουμε να τις επανορθώσουμε. Μα για αυτή την επανόρθωση χρειάζεται να αντιληφθώ ότι υπεύθυνος είμαι μονάχα εγώ. Να μην απειλούμαι από όσα κουβαλώ και δεν μπορώ να καταλάβω, αλλά να καταλαβαίνω ότι είναι κι αυτά κομμάτια μου χωρίς αυτό να υποτιμά την αξία μου. Αυτό αποτονώνει την ανάγκη να τα αποβάλω και να τους επιτίθεμαι μέσα απ’ τον άλλο. Άλλωστε, όσο θα θεωρώ ότι μέσα μου αποτελούμαι μόνο από σημαντικά, δεν θα μπορώ να ευτυχίσω, γιατί τόσο θα νιώθω ότι γύρω μου έχω μονάχα ασήμαντους.

Facebook Twitter Google+ LinkedIn