Η έννοια της νοημοσύνης

ΓΡΑΦΕΙ Η ΑΝΝΑ ΝΤΙΖΟΥ
Σύμβουλος ψυχ. υγείας-μουσικοθεραπεύτρια|

 

Εάν κρατήσουμε τα κοινά σημεία των περισσότερων ορισμών, καταλήγουμε ότι η νοημοσύνη συνίσταται στην ικανότητα του ανθρώπου για μάθηση και αφηρημένη σκέψη, καθώς και για αποτελεσματική προσαρμογή στο περιβάλλον του. Ήδη από αυτόν τον ορισμό, όμως, φαίνεται η σχετικότητα του ορισμού της νοημοσύνης. Εφόσον η νοημοσύνη συνίσταται και στην αποτελεσματική προσαρμογή του ατόμου στο περιβάλλον του, μπορεί να αποτελείται από πολλές διαφορετικές δεξιότητες, ανάλογα με τις απαιτήσεις που έχει το κάθε  περιβάλλον. Από τη μία μεριά, ορισμένοι θεωρητικοί υποστηρίζουν ότι υπάρχει ένας γενικός νοητικός παράγοντας, ο οποίος αποτελεί θα λέγαμε τον πυρήνα της νόησης του ατόμου. Ο παράγοντας αυτός βρίσκεται στη βάση των ειδικών νοητικών παραγόντων. Οι ειδικοί παράγοντες είναι οι διάφορες επιμέρους ειδικές νοητικές δεξιότητες. Με βάση την προσέγγιση αυτή, η επίδοση του ατόμου σε ένα έργο εξαρτάται, αφενός, από το γενικό νοητικό παράγοντα που σχετίζεται με όλες τις νοητικές δεξιότητες και, αφετέρου, από τον ειδικό νοητικό παράγοντα που σχετίζεται με το συγκεκριμένο έργο.

2

Από την άλλη μεριά, πολλοί θεωρητικοί διαφώνησαν με την άποψη αυτή και υποστήριξαν ότι υπάρχουν πολλοί τύποι νοημοσύνης, δηλαδή διαφορετικές νοητικές ικανότητες, οι οποίες μάλιστα είναι ανεξάρτητες μεταξύ τους. Η πιο γενική κατηγοριοποίηση τύπων νοημοσύνης διακρίνει ανάμεσα στη λεγόμενη λεκτική νοημοσύνη και την πρακτική νοημοσύνη. Η λεκτική νοημοσύνη αφορά έργα που επιτελούνται μέσω της ακουστικής και γλωσσικής οδού επικοινωνίας και χρησιμοποιούν ακουστικό-λεκτικό υλικό. Η πρακτική νοημοσύνη αφορά έργα που επιτελούνται μέσω της  οπτικοκινητικής  επικοινωνίας και χρησιμοποιούν οπτικο- κινητικό υλικό. Για παράδειγμα, σε σχετικές δοκιμασίες, ζητείται από το άτομο να συναρμολογήσει μια σειρά από παζλ. Άλλη κατηγοριοποίηση είναι αυτή που έχει προτείνει ο Guilford, ο οποίος διατύπωσε μία από τις σημαντικότερες πολυπαραγοντικές θεωρίες. Ο Guilford περιέγραψε 5 τύπους νοητικών διεργασιών:  τη γνώση,  τη μνήμη,  την αποκλίνουσα παραγωγή, τη συγκλίνουσα παραγωγή και  την αξιολόγηση.

Η θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης του Gardner διακρίνει 8 είδη νοημοσύνης:

(1) τη γλωσσική νοημοσύνη,
(2) τη μαθηματικο-λογική νοημοσύνη,
(3) τη μουσική νοημοσύνη,
(4) τη χωρική νοημοσύνη
(5) τη σωματο-κιναισθητική νοημοσύνη,
(6) τη διαπροσωπική νοημοσύνη,
(7) την ενδοπροσωπική νοημοσύνη
(8) τη νατουραλιστική νοημοσύνη (φυσικά φαινόμενα).

Με βάση τη θεωρία των πολλαπλών τύπων νοημοσύνης, ένα άτομο μπορεί να έχει υψηλή επίδοση στη μία ικανότητα και χαμηλή επίδοση στην άλλη.

Οι θεωρητικοί που δέχονται την ύπαρξη ενός γενικού νοητικού παράγοντα που βρίσκεται στη βάση όλων των νοητικών ικανοτήτων ουσιαστικά στηρίζουν και την άποψη ότι αυτός ο γενικός νοητικός παράγοντας είναι κληρονομικός. Η συζήτηση σχετικά με την κληρονομικότητα ή μη της νοημοσύνης έχει λάβει στο παρελθόν πολύ σοβαρές πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Στις αρχές του 20ου αιώνα, το αμερικανικό κράτος θέσπισε νόμους για τον έλεγχο του μεταναστευτικού ρεύματος, βασιζόμενους στη βαθμολογία σε τεστ νοημοσύνης. Σύμφωνα με τις βαθμολογίες των τεστ, οι μετανάστες από τη Νοτιο-ανατολική Ευρώπη είχαν βρεθεί να έχουν σχετικά χαμηλή νοημοσύνη, σε σύγκριση με τους Βορειο-ευρωπαίους που είχαν υψηλότερους δείκτες νοημοσύνης. Έτσι, το 1926, περιορίστηκε με νόμο ο αριθμός των μεταναστών ανάλογα με τη χώρα προέλευσής τους. Τέτοιου είδους διαδικασίες, κατ’ αρχάς, θεωρούνται σήμερα αντι-δεοντολογικές και επιπλέον ρατσιστικές. Πέραν αυτού, υπήρχε και ένα σοβαρό επιστημονικό λάθος στη διαδικασία αυτή: δε λήφθηκε υπόψη ο πολιτισμικός παράγων. Ότι, δηλαδή, άτομα από διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα δεν ήταν εκπαιδευμένα στις δεξιότητες στις οποίες εξετάστηκαν και βαθμολογήθηκαν.

Επομένως, τα τεστ δε μέτρησαν τη νοημοσύνη τους, αλλά την εκπαίδευσή τους. Όσον αφορά το ζήτημα της κληρονομικότητας ή μη της νοημοσύνης, η άποψη που κυριαρχεί σήμερα, όπως και σε όλους τους τομείς της προσωπικότητας, είναι αυτή της αλληλεπίδρασης μεταξύ κληρονομικότητας και περιβάλλοντος. Η κληρονομικότητα δε θεωρείται ότι καθορίζει τον ακριβή τρόπο με τον οποίο θα συμπεριφερθεί ένας άνθρωπος, αλλά του δίνει τη δυνατότητα να εκδηλώσει ένα συγκεκριμένο εύρος πιθανών αντιδράσεων, ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο ζει , το περιβάλλον έρχεται τελικά να καθορίσει ποιο συγκεκριμένο αποτέλεσμα θα πραγματωθεί. Τέλος η επίδοση του ατόμου σε ένα τεστ νοημοσύνης θα εξαρτηθεί από το περιβάλλον μέσα στο οποίο το άτομο ζει και, ειδικότερα, κατά πόσο το περιβάλλον είναι πλούσιο ή φτωχό σε κατάλληλα ερεθίσματα.

Facebook Twitter Google+ LinkedIn