Η γένεση του άγχους

ΓΡΑΦΕΙ Η ΑΝΝΑ ΝΤΙΖΟΥ
Σύμβουλος ψυχ. υγείας-μουσικοθεραπεύτρια|

Το άγχος είναι μια οδυνηρή συναισθηματική εμπειρία, συνήθως συνδέεται με ένα σήμα επικείμενου κινδύνου το οποίο μπορεί να εκφραστεί με φόβο ή να είναι διάχυτο και έτσι το άτομο να είναι σε μία μόνιμη ανησυχία χωρίς να αντιλαμβάνεται  την πραγματική αιτία που το προκαλεί. Το άγχος (άγχω: σφίγγω πιεστικά στο λαιμό) λειτουργεί ως σήμα που προειδοποιεί τον οργανισμό για έναν επερχόμενο κίνδυνο και τον προετοιμάζει να ενεργοποιήσει τις άμυνες του για να αντιμετωπίσει την απειλή, αυτό γίνεται με δύο τρόπους ή να  διαφύγει ή να παραμείνει για να   παλέψει.

Είναι μια συναισθηματική αντίδραση, που κινητοποιεί το άτομο για να αντιμετωπίσει τους κινδύνους (πραγματικούς ή μη) έτσι ώστε να εξασφαλίσει την ισορροπία. Για παράδειγμα, η μαθήτρια που προετοιμάζεται για τις πανελλαδικές  εξετάσεις είναι φυσιολογικό να διακατέχεται από άγχος. Το  άγχος αυτό, που καλείται και «δημιουργικό», αποτελεί ένα προσαρμοστικό μηχανισμό. Όταν όμως το άγχος γίνεται πολύ έντονο και παρατεταμένο με συνέπεια να κυριαρχεί στις εκδηλώσεις του ατόμου τότε παύει να αποτελεί προσαρμοστικό μηχανισμό και μετατρέπεται σε παθολογικό άγχος.

Scream_WikimediaCommons_20161107

Στις ειδικές εκείνες περιπτώσεις όπου το άτομο εμφανίζει μια ψυχωσική διαταραχή (όπως η σχιζοφρένεια) το άγχος είναι υπερβολικό και καταλύει τον έλεγχο της πραγματικότητας, τότε μιλάμε για ψυχωσικό άγχος.Ο φόβος είναι και αυτός ένα προειδοποιητικό σήμα, διαφοροποιείται, ωστόσο, από το άγχος, διότι, ενώ ο φόβος συνιστά αντίδραση σε μια άμεση και συγκεκριμένη εξωτερική απειλή, το άγχος αποτελεί τη συναισθηματική απάντηση στην αναμονή ενός κινδύνου, άγνωστου και αόριστου. Ο κίνδυνος αυτός, όπως τον αντιλαμβάνεται το άτομο, δεν απειλεί μόνο τη ζωή του αλλά και άλλες σημαντικές παραμέτρους που σχετίζονται με αυτήν όπως την κοινωνική του υπόσταση, την αυτοεκτίμηση του.

Ο φόβος εισβάλλει αιφνίδια και υποχωρεί όταν η απειλή αποχωρήσει, ενώ το άγχος διαρκεί πολύ περισσότερο και έχει την τάση να χρονίζει κι αυτό γιατί η πηγή της απειλής είναι άγνωστη. Ο Freud, σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία του, μας λέει ότι το άγχος προκύπτει διότι το άτομο φοβάται ότι θα επαναληφθεί μια τιμωρία που  είχε βιωθεί ως τραυματική εμπειρία στο παρελθόν. Αυτό το συμβάν μπορεί να είναι ακόμα και  φανταστικό – δεν είναι  απαραίτητο να έχει συμβεί πραγματικά. Τα γεγονότα τα βιώνουμε υποκειμενικά και  τα ερμηνεύουμε υποκειμενικά. Συνήθως για τα παιδιά οι πρώτες εμπειρίες ανταγωνισμού δημιουργούνται μέσα  στη σχέση με τα αδέρφια, το ζητούμενο εδώ είναι η αγάπη της μαμάς και του μπαμπά, το ποιος είναι ο καλύτερος και ο πιο ικανός. Στις περιπτώσεις παιδιών που δεν έχουν αδέρφια, ανάλογες διαδικασίες θα ενεργοποιηθούν στη σχέση με άλλα παιδιά π.χ. Στο σχολείο, στη γειτονία, στο ευρύτερο συγγενικό περιβάλλον.  

Ανάλογα με τους κανόνες του υπερεγώ που διαμορφώνονται στις πρώτες αυτές καταστάσεις ανταγωνισμού, θα ξυπνάνε αντίστοιχα συναισθήματα στις καταστάσεις ανταγωνισμού που θα συναντήσει το άτομο και στην πορεία της ζωής του. Για να τα βγάλει πέρα κανείς σε τέτοιες καταστάσεις ανταγωνισμού και να μπορέσει να αγωνιστεί (π.χ. να δώσει εξετάσεις ή να διεκδικήσει μια γυναίκα ή έναν άντρα ή μια εργασία κλπ.), είναι απαραίτητος κάποιος βαθμός επιθετικότητας. Αν απέναντι σε αυτή την επιθετικότητα, το υπερεγώ προτάσσει μια πολύ αυστηρή τιμωρία («είσαι πολύ κακό παιδί, οι άλλοι δε θα σ’ αγαπούν»), το εγώ νιώθει άγχος κάθε φορά που πάει να μπει σε ανταγωνισμό. Με άλλα λόγια, αυτή η επιθετικότητα ξυπνάει πάρα πολλή ενοχή και το άτομο νιώθει ανίκανο να προχωρήσει. Ανάλογα με το πόσο αυστηρό είναι το υπερεγώ  (δηλαδή ο ηθικοί  κανόνες και οι περιορισμοί που θέτουν οι γονείς στα παιδιά τους, αργότερα το σχολείο η θρησκεία και  γενικότερα η κοινωνία).  Το άγχος αυτό μπορεί να είναι ήπιο ή και πολύ έντονο, σε βαθμό που μπορεί το άτομο να μην είναι σε θέση να λειτουργήσει. Έτσι, για παράδειγμα, ορισμένα από τα άτομα που ως παιδιά αποτυγχάνουν συστηματικά στο σχολείο και αργότερα δεν κατορθώνουν να επιτύχουν επαγγελματικά, μπορεί ασυνείδητα να βασανίζονται από ένα τέτοιο άγχος.

Το άγχος λοιπόν σημαίνει κίνδυνος. Μεγαλώνει όσο περισσότερο πλησιάζουμε σε μια κατάσταση (εσωτερική ή εξωτερική) που μοιάζει με μια κατάσταση του παρελθόντος που έχει καταγραφεί στον ψυχισμό ως επικίνδυνη και βαθιά ενοχική.

Facebook Twitter Google+ LinkedIn