Το νόημα της συναισθηματικής παιδείας

ΓΡΑΦΕΙ Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΜΠΕΛΙΩΤΗ
Απόφοιτη ΦΠΨ|

Σχεδόν καθημερινά ακούμε περιπτώσεις ανήλικων παιδιών που μπαίνουν σε σχολική αίθουσα με ένα όπλο ή μαχαίρι και σκοτώνουν συμμαθητές τους. Πώς γίνεται ένα παιδί ή ένας έφηβος να δείξει τόσο μίσος και αδιαφορία για την ανθρώπινη ζωή και πόσο μάλλον για παιδιά της ηλικίας του; Τα στατιστικά στοιχεία είναι αποκαλυπτικά και σοκαριστικά: τις τελευταίες δυο δεκαετίες μόνο στην Αγγλία σχεδόν 400 παιδιά έχουν καταδικαστεί για φόνο, εκ των οποίων τα 81 συνελήφθησαν μεταξύ 2008 – 2011 και με τον νεώτερο δολοφόνο να είναι μόλις 11 ετών.

EQicon2

Ποιά παιδιά όμως είναι ικανά να φτάσουν στο φόνο και ποιά τα χαρακτηριστικά της ψυχοπαθολογίας τους που τα διαχωρίζει από τα υπόλοιπα;

Παρά την κυρίαρχη αντίληψη ότι τέτοιου είδους εγκλήματα τελούνται αποκλειστικά από παιδιά που έχουν κακοποιηθεί ή έχουν βιώσει τραυματικές εμπειρίες, τα στοιχεία υποστηρίζουν ότι υπάρχουν περιπτώσεις κατά τις οποίες τα παιδιά – δολοφόνοι αν και προέρχονται από φυσιολογικές οικογένειες, προσχεδιάζουν και εκτελούν τον στόχο τους με τέτοια ευφυία και προσχεδιασμό που μας θυμίζουν ένα ψυχοπαθή serialkiller.

Η πιο συνηθισμένη αιτία προβλημάτων των νέων ανθρώπων είναι οι ψυχικές ασθένειες. Συμπτώματα κατάθλιψης, μείζονος ή ήπιας επηρεάζουν περίπου το ένα τρίτο των εφήβων. Στα κορίτσια τα περιστατικά διπλασιάζονται στην αρχή της εφηβείας. Η συχνότητα τω διαταραχών πρόσληψης τροφής στις έφηβες είναι αστρονομική.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 και στο τέλος του 1980, σύμφωνα με αξιολογήσεις γονιών και δασκάλων, υπήρχε μια σταθερή επιδείνωση και κανένα πρόβλημα δεν υποχωρούσε. Όλες οι μετρήσεις οδηγούσαν σε ολοένα και χειρότερα συμπεράσματα. Αρχικά τα παιδιά εμφάνιζαν απομόνωση και κοινωνικά προβλήματα. Προτιμούσαν να μένουν μόνα και ήταν μυστικοπαθή. Δεν ήταν ενεργητικά, ένιωθαν δυστυχισμένα και φαίνονταν υπερβολικά εξαρτημένα. Πολύ συχνότερα περιστατικά παιδιών σχετίζονταν με το άγχος και την κατάθλιψη . Αισθάνονταν μοναξιά, κυριεύονταν από φόβους και ανησυχίες και πίστευαν πως δεν τα αγαπούν. Ένιωθαν νευρικά ή λυπημένα και καταπιεσμένα.

Επίσης, διαδεδομένα είναι τα προβλήματα στη συγκέντρωση της προσοχής ή στην σκέψη. Τα παιδιά δεν ήταν σε θέση να προσέξουν ή να μείνουν ακίνητα. Ονειροπολούσαν και ενεργούσαν χωρίς να σκεφτούν πρώτα. Δεν τα πήγαιναν καλά στο σχολείο. Ήταν αδύνατο να ξεκολλήσουν από μία σκέψη. Και τώρα ερχόμαστε στο πιο σοβαρό από όλα, στην εγκληματικότητα και επιθετικότητα.  Πολλά ανήλικα συναναστρέφονταν με άλλα που έμπλεκαν σε φασαρίες, έλεγαν ψέματα, εξαπατούσαν και συμπεριφέρονταν άσχημα. Κορόιδευαν πολύ και έδειχναν ανυπακοή στο σπίτι και στο σχολείο..

Ενώ κανένα από αυτά τα προβλήματα από μόνο του δεν προκαλεί έκπληξη, αν τα εξετάσουμε όλα μαζί ως ομάδα , θα διαπιστώσουμε ότι μεταβάλλονται σε βαρόμετρα μιας αναστροφής των συνθηκών, ενός είδους τοξικότητας που διατρέχει και δηλητηριάζει την εμπειρία των παιδικών χρόνων και που σηματοδοτεί σαρωτικά ελλείμματα στις συναισθηματικές ικανότητες των ατόμων. Αυτή η συναισθηματική δυσφορία, μοιάζει να είναι το τίμημα της σύγχρονης ζωής για τα παιδιά σε παγκόσμιο επίπεδο. Κανένα παιδί,  πλούσιο ή φτωχό ,δεν εξαιρείται από τον κίνδυνο. Αυτά τα προβλήματα είναι παγκόσμια και εκδηλώνονται σε όλες τις ομάδες, είτε είναι εθνικές , είτε φυλετικές, είτε κοινωνικοοικονομικές.

Η αυστηρή και συχνή τιμωρία έχει επίσης συνδεθεί με την επιθετική συμπεριφορά. Αυτό που έχει βρεθεί είναι ότι όταν το παιδί τιμωρείται για επιθετικές συμπεριφορές, μπορεί να μειώσει την επιθετικότητα στο σπίτι, αλλά γίνεται πιο επιθετικό σε χώρους εκτός σπιτιού (πχ. στο σχολείο). Οι γονείς που χρησιμοποιούν τη σωματική τιμωρία αυξάνουν σε σημαντικό βαθμό την επιθετικότητα του παιδιού .Οι γονείς αποτελούν τα πιο ισχυρά πρότυπα συμπεριφοράς για τα παιδιά. Όταν τα παιδιά παρατηρούν επιθετική συμπεριφορά στο σπίτι, το πιθανότερο είναι ότι θα τη μιμηθούν. Η αρνητική ή θετική αλληλεπίδραση των μελών της οικογένειας επηρεάζει τη μάθηση της επιθετικότητας. Τα παιδιά μιμούνται τη συμπεριφορά των ενηλίκων και τον τρόπο που χειρίζονται το θυμό και την απογοήτευσή τους. Αν και οι γονείς και το κοντινό περιβάλλον των παιδιών είναι τα πιο ισχυρά πρότυπα και μοντέλα συμπεριφοράς, φαίνεται ότι δεν είναι τα μόνα. Τα πρότυπα της τηλεόρασης, τα βίαια τηλεοπτικά προγράμματα και τα βίαια ηλεκτρονικά παιχνίδια, έχουν βρεθεί να συνδέονται με την επιθετικότητα των παιδιών.

Επίσης, αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης κατάθλιψης υπάρχει σε περίπτωση που κάποιο άτομο του άμεσου περιβάλλοντος του παιδιού έχει ή είχε κατάθλιψη. Αυτό που κληρονομείται δεν είναι η κατάθλιψη αλλά μια προδιάθεση απέναντι στην πιθανότητα εμφάνισής της. Ο καθένας μας μπορεί να εμφανίσει κατάθλιψη αλλά σε ορισμένους η πιθανότητα αυτή είναι μεγαλύτερη, εξαιτίας μιας μεγαλύτερης ευαλωτότητας να ανταπεξέρχονται στις διάφορες αντιξοότητες της ζωής. Η ευαλωτότητα αυτή μπορεί να υπάρχει από τη στιγμή της γέννησης , να οφείλεται στον τρόπο και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μεγάλωσε το παιδί ή στο συνδυασμό αυτών των δύο παραμέτρων. Το να έχει κάποιος μια προδιάθεση δεν σημαίνει πως θα εμφανίσει απαραίτητα κατάθλιψη.

Ένα παιδί με δύσκολο ταπεραμέντο -που είναι ανήσυχο, κινητικό, απαιτητικό και γενικά δύσκολο στη φροντίδα του- αντί αποδοχής και επιβράβευσης, εισπράττει συνήθως απόρριψη, κριτική και διάφορες τιμωρίες. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση επιδεινώνει τις δυσκολίες του, κάνοντας ταυτόχρονα ακόμα δυσκολότερο το χειρισμό του. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που μπορεί πολύ ευκολότερα να πυροδοτήσει την εμφάνιση μίας κατάθλιψης. Γενικά, αυτό που ισχύει είναι πως η εμφάνιση μιας κατάθλιψης ή και άλλου είδους μη φυσιολογικής συμπεριφοράς, είναι το αποτέλεσμα διαφόρων γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Επομένως, αντιλαμβανόμενοι τα μεγάλα ποσοστά παιδιών με μη φυσιολογική συμπεριφορά, χρειάζεται να εστιάσουμε, γονείς, εκπαιδευτικοί και θεραπευτές ,όχι μόνο στην πρόοδο των παιδιών στα μαθηματικά στη φυσική και στις επιστήμες , αλλά στη σημασία που έχει για τη ζωή του παιδιού, η συναισθηματική παιδεία. Ευρείας κλίμακας προγραμμάτων πρόληψης δίνουν τη λύση στην εμφάνιση προβληματικών συμπεριφορών και στην εκμάθηση συναισθηματικών δεξιοτήτων. Οι συναισθηματικές δεξιότητες περιλαμβάνουν αυτοεπίγνωση , αναγνώριση, έκφραση και χειρισμό συναισθημάτων , έλεγχο της παρόρμησης και  υπομονή για την ανταμοιβή και φυσικά αντιμετώπιση του άγχους και του στρες.

Μια βασική ικανότητα που πρέπει να διαθέτει κανείς για να ελέγξει τις παρορμήσεις του είναι  το να μπορεί να διακρίνει τη διαφορά ανάμεσα στα συναισθήματα και τις πράξεις και να μάθει να παίρνει καλύτερες συναισθηματικές αποφάσεις , πρώτα ελέγχοντας την παρόρμηση για δράση, ύστερα βρίσκοντας εναλλακτικούς τρόπους δράσης και τέλος σταθμίζοντας τις συνέπειες πριν από την ανάληψη της συγκεκριμένης ενέργειας. Πολλές δεξιότητες αφορούν διαπροσωπικές σχέσεις:  το να αναγνωρίζει κανείς τα κοινωνικά και συναισθηματικά σήματα , να ακούει με προσοχή, να είναι σε θέση να αντισταθεί σε αρνητικές επιρροές , να μπαίνει στη θέση των άλλων και να καταλαβαίνει ποια συμπεριφορά είναι αποδεκτή σε κάποια συγκεκριμένη περίσταση.

* Η Αγγελική -Κρινιώ  Αμπελιώτη είναι απόφοιτη τμήματος φιλοσοφίας-παιδαγωγικής και ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών

Facebook Twitter Google+ LinkedIn