Κατανοώντας τον άνθρωπο πίσω από την εξάρτηση

Όλοι μας, λίγο ή πολύ, έχουμε ακούσει τον όρο εξάρτηση ή έχουμε ακούσει για κάποιον που ήταν εξαρτημένος ή εξαρτημένη από κάτι. Αλλά πόσο ευρύς είναι ο όρος εξαρτημένος; Και σε τι είδους εξαρτήσεις αναφέρεται;

Ας καταλάβουμε την εξάρτηση πρώτα αφού, αυτή, δεν είναι άλλο από μία εσωτερική ανάγκη που υπαγορεύει σε κάποιον να αναπαράγει μία συμπεριφορά ακόμα κι αν αυτή έχει επιβλαβείς συνέπειες. Οι πιο γνωστές περιπτώσεις, είναι αυτές της εξάρτησης από ουσίες (αλκοόλ, τσιγάρο, ναρκωτικά) στις οποίες το σώμα μοιάζει, ορατά, να υποφέρει αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπως η υπερφαγία, η υπερχρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή, η καταναλωτική μανία, η υπερσεξουαλικότητα και ο παθολογικός τζόγος στις οποίες – αν και τα συμπτώματα δεν είναι αμέσως ορατά – φαίνεται να επηρεάζουν το σύστημα του ανθρώπου όσο και οι πρώτες! Τι συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλο κάποιου που σιγά σιγά απορροφάται από τον κόσμο των ναρκωτικών ή του τζόγου; Και πως γίνεται μερικοί άνθρωποι ναι είναι επιρρεπείς στις εξαρτήσεις;

  p01gf8xz

Η γνωσιακή νευροψυχολογία, μας δίνει απάντηση στο πρώτο, αφού μέσα στον εγκέφαλο του ανθρώπου υπάρχουν τα κέντρα ανταμοιβής και απόλαυσης, τα οποία είναι υπεύθυνα για, αυτή, την ωραία αίσθηση που νιώθουμε όταν καταναλώνουμε ή κάνουμε κάτι που μας αρέσει. Για παράδειγμα, σκεφτείτε πόσο ωραία νιώθετε όταν απολαμβάνετε ένα πιάτο φαγητό ή αγοράζετε κάτι που είδατε και σας άρεσε.  Αυτή, η ωραία, αίσθηση που τα συνοδεύει προέρχεται από την ντοπαμίνη ή και την σεροτονίνη που εγχύνεται μέσα στα “ποτηράκια” του εγκεφάλου μας και ενισχύει την απόφαση μας να το ξανακάνουμε!

Στην περίπτωση των ναρκωτικών, αυτά είτε μιμούνται τη δράση της φυσικής ουσίας της ντοπαμίνης είτε προκαλούν την υπερέγχυση της και πλημμυρίζουν τον εγκέφαλο με απόλαυση. Για να κατανοήσουμε την πλήρη έκταση της δράσης τους ας σκεφτούμε το παρακάτω. Μία, υπέροχη, μέρα μας ανακοινώνεται ότι κερδίσαμε ένα αστρονομικό ποσό στο λαχείο! Η χαρά μας είναι τεράστια. Ταυτόχρονα, κληρονομούμε μία τεράστια, ακίνητη, περιουσία που περιλαμβάνει τροπικά νησιά και εξωτικούς προορισμούς! Η χαρά μας δεν περιγράφεται. Τέλος, στο σπίτι, μας περιμένει μία γιορτή με όλα τα αγαπημένα μας πρόσωπα να είναι παρόντα! Με όλη αυτή τη χαρά μαζεμένη, το “ποτηράκι” της ντοπαμίνης μας γεμίζει λίγα μιλιγκράμ μόνο. Με χρήση ηρωίνης μία φορά, το “ποτηράκι” της ντοπαμίνης ξεχειλίζει! Φανταστείτε, λοιπόν, πόσο ενισχύει την απόφαση κάποιου να το ξανακάνει.

Untitled

Αφήνοντας τα ναρκωτικά, δεν είναι λίγες οι φορές που βρισκόμαστε να το έχουμε παρακάνει με το φαγητό ή να έχουμε ξοδέψει περισσότερα από όσα μπορούμε με αποτέλεσμα να νιώσουμε άσχημα. Γιατί το επαναλαμβάνουμε τότε; Αφού γνωρίζουμε ότι μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις, γιατί επιλέγουμε να το ξανακάνουμε;

Η απάντηση έχει βιολογική βάση, αφού αξίες όπως το φαγητό, το ποτό και η σεξουαλική επαφή είναι ανάγκες ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή μας όσο ακριβώς τα ψώνια και το διαδίκτυο είναι για την κοινωνική μας επιβίωσή. Έτσι, το ερέθισμα της απόλαυσης είναι ισχυρότερο από την σκέψη των μετέπειτα συνεπειών! Ακόμα, ο εγκέφαλος, συνδυάζει το μέρος, την παρέα – ακόμα – και την ώρα που απολαύσαμε κάτι και έτσι την επόμενη φορά που βρισκόμαστε στις ίδιες συνθήκες μας γεννάται η ανάγκη να ικανοποιήσουμε την απόλαυσή μας. Επιπροσθέτως, κοινωνικές  κατασκευές, όπως το μάρκετινγκ, η διαφήμιση και η διαθεσιμότητα ενισχύουν αυτό το συναίσθημα καθώς βομβαρδίζουν τον άνθρωπο με περισσότερα από όσα μπορεί να αφομοιώσει δημιουργώντας του – ταυτόχρονα – τεχνητές ανάγκες αλλά και ενοχές.

Για να καταλάβουμε, όμως, τον άνθρωπο πίσω από την έννοια ας δούμε την εξάρτηση υπό ένα ατομοκρατικό πρίσμα. Ψυχαναλυτικά, η εξάρτηση, μπορεί να είναι ένας τρόπος διαχείρισης των αρνητικών συναισθημάτων. Το άγχος – παραδείγματος χάριν – αποτελεί απειλή και μπορεί να επηρεάσει τη συνειδητή αντίληψη ενός ατόμου. Σε αυτή την κατάσταση, λοιπόν, κάποιος μπορεί να χρησιμοποιήσει μία ουσία ή μια συμπεριφορά για να αποφύγει το άγχος που του προκαλεί ο πραγματικός κόσμος ενώ, ταυτόχρονα, επικαλείται μηχανισμούς άμυνας όπως η άρνηση και θωρακίζεται από την ιδέα ότι έχει πρόβλημα!

Ακόμα, είναι δυνατό οι πρώτες εμπειρίες ενός ατόμου – ειδικά η τραυματικές – να είναι υπεύθυνες για τις εξαρτήσεις που θα αναπτύξει στο μέλλον. Φανταστείτε κάποιον που δεν έγινε ποτέ αποδεκτός από τη μητέρα του και ως εκ τούτου δεν βίωσε ποτέ του αγάπη από εκείνη. Με τον εθισμό του στο τζόγο αναβιώνει, αυτή, την απορριπτικό δεσμό καθώς οι επανειλημμένες απώλειες κερδών αναπαριστούν αυτή τη σχέση ενώ – την ίδια στιγμή – τιμωρούν την “ανικανότητά” του να αγαπηθεί. Αν αναρωτιέστε γιατί συνεχίζει να παίζει, σκεφτείτε ότι αυτή η απόρριψη είναι το κοντινότερο πράγμα που έχει στο να αναβιώσει την επαφή του με τη φιγούρα της μητέρας!

Ενώ, λοιπόν, φαινομενικά η εξάρτηση μοιάζει να είναι επιλογή με μία δεύτερη ματιά μπορεί να αποτελεί το γέννημα ψυχικού πόνου, άγχους, απόρριψης ή μιας “κρυμμένης” βιολογικής ιδιότητας που, απλά, περιμένει την κατάλληλη ευκαιρία να εκδηλωθεί. Για να παραφράσω τα λόγια που πολύ εύστοχα έθεσε ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι: Όλοι είμαστε εν δυνάμει εξαρτημένοι από κάτι… Η φυγόκεντρος τάση της ψυχής, αντιτίθεται στη δυναμική της ίδιας της ζωής και την χρησιμοποιεί ως μηχανισμό αναπλήρωσης για τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες της.

Ιάκωβος Σιανούδης

Ψυχολόγος Bsc, ψυχοθεραπευτής

iakovos.sianoudis@gmail.com

Βιβλιογραφία

Adamec, C., A., Olive, M., F. & Levitt, P. (2010). Pathological Gambling, New York: Chelsea House Publishing

Al’ Absi, M. (2007). Stress and Addiction: Biological and Psychological Mechanisms, London: Academic Press

Clinebell, H. (1998). Understanding and Counseling Persons with Alcohol, Drug, and Behavioral Addictions, Tennessee: Abingdon Press

Dostoyevsky, F. (1997). The Gambler, [Π. Ανταίος, μεταφρ.], Αθήνα: Ωκεανίδα

Grant, J., E., Potenza, M., N., Weinstein, A., Gorelick, A. (2010). Introduction to Behavioral Addictions, The American Journal of Drug and Alcohol Abuse, Vol. 36, Pp. 233 – 241

Heyman, G., M. (2010). Addiction: A Disorder of Choice, Massachusetts: Harvard University Press

Hicks, J. (1997). Drug Addiction, Minnesota: Millbrook Press

Madras, B., K., Colvis, C., M., Pollock, J., D. (2005). Cell Biology of Addiction, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press

Miller, P., M. (2013). Biological Research on Addiction: Comprehensive Addictive Behaviors and Disorders, London: Academic Press

Waska, R. (2006). Addictions and the quest to control the object. The American Journal of Psychoanalysis, Vol. 66, Pp. 43 – 62

Facebook Twitter Google+ LinkedIn