Ο φόβος της εξάρτησης ως θάνατος της αγάπης

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΙΑΚΩΒΟΣ ΣΙΑΝΟΥΔΗΣ
Bsc Ψυχολογίας, Συνθετικός Ψυχοθεραπευτής-Συγγραφέας|

Από τις πρώτες στιγμές της ύπαρξης, ξεκινά ο αγώνας για κάτι θεμελιώδες. Έχοντας περάσει την ενδομήτρια ζωή του στην απόλυτη συμβίωση, ένα νεογέννητο που δεν έχει χρειαστεί να βιώσει ποτέ αδυναμία, καταλαβαίνει ότι δεν μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες του μόνο του, παρα μόνο να κλάψει σαν αντανακλαστική πράξη αποφόρτισης. Το κλάσμα του, ωστόσο, αποτελεί και την πρώτη μορφή επικοινωνίας. Τότε, εμφανίζεται κάποιος άλλος και δίνει νόημα στον πόνο του. “Πεινάει” λέει η μάνα καθώς το αγκαλιάζει, του προσφέρει το στήθος της κι αυτό καταλαγιάζει. Η θεμελιώδης συνειδητοποίηση που θα συμβαίνει από εκείνη τη στιγμή, της οποίας η προσπάθεια για αποδοχή θα το συνοδεύει για όλη του τη ζωή, δεν είναι άλλη από αυτή: Ότι η πηγή της ικανοποίησης βρίσκεται εκτός και πέρα του εαυτού. Σε κάποιον άλλο.

fascinated-love

Αυτή είναι μία γνώση αβάσταχτα τρομακτική για ένα βρέφος, καθώς το ασχημάτιστο, ακόμα, εγώ του δεν μπορεί να επιβιώσει δίχως την συνδρομή όσων έχει ανάγκη. Έτσι, χρειάζεται να διατηρεί τη σωτήρια ψευδαίσθηση ότι ασκεί τον απόλυτο έλεγχο στο πρόσωπο από το οποίο εξαρτάται περισσότερο. Την μητέρα. Πώς θα μπορούσε να μην το νιώθει, άλλωστε; Ένα βρέφος πεινάει και αμέσως εμφανίζεται ένα στήθος να το ταΐσει. Λερώνεται, και εμφανίζεται μια καθαρή πάνα. Φοβάται και εμφανίζεται μια αγκαλιά να το παρηγορήσει. Έτσι μπορεί να ξεγελά την αδυναμία του και να θαρρεί ότι οι δικές του ανάγκες δημιουργούν το κόσμο.

Μετά τους πρώτους μήνες της ζωής του και αφού έχει επιβεβαιώσει ότι είναι αρκετά δυνατό να επιβληθεί στα άγχη του, το βρέφος συνειδητοποιεί την ατομικότητά του. Μπορεί να ξεκίνησαν από το ίδιο σώμα, αλλά εν τέλει ο δικός του εαυτός και ο εαυτός της είναι δύο διαφορετικοί. Η συνειδητοποίηση ότι η μητέρα έχει δικό της σώμα, το οποίο είναι ικανότερο από το δικό του, γεννά ένα μεγάλο άγχος. Το ότι πλέον μπορεί να τον εγκαταλείψει εκείνη.

Παρόλη την απόκρισή της, όμως, το βρέφος χρειάζεται περαιτέρω βοήθεια για να αντέξει την επίπονη επίγνωση ότι εξαρτάται από κάποια στην οποία έχει μειωμένο έλεγχο. Σε ένα βαθμό, χρειάζεται να περιφρονήσει την αδυναμία του και μαζί με αυτή και το αντικείμενο από το οποίο εξαρτάται, μέχρι να μπορέσει να εσωτερικεύσει την παρουσία της και να την αισθάνεται μέσα του ακόμα και όταν λείπει από το πλάι του. Το “οι δικές μου ανάγκες γεννούν τον κόσμο”, γίνεται “οι δικές μου ανάγκες πρέπει να αφορούν τον κόσμο…” και έτσι ξεκινά η διεκδίκηση να αποτελέσει αποκλειστική προτεραιότητα στη μάνα.

Για να το καταφέρει αυτό, το βρέφος θα δυσκολέψει το έργο της. Θα αρνείται να συνεργαστεί μαζί της και να ταϊστεί, θα στρίβει το κεφάλι του ώστε να τον ακολουθεί επίμονα το στήθος της, θα ρίχνει την τροφή ή το νερό του κάτω και θα βάζει τον εαυτό του μονίμως σε καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης – όλα μπορούν να αποτελούν τέτοιες καταστάσεις εκείνη την περίοδο – από τις οποίες δεν θα έχει άλλη επιλογή από το να τον σώζει η παρουσία της. Έτσι μπορεί να αντιστρέψει τους όρους της σχέσης τους και να πιστέψει ότι δεν εξαρτάται αυτό από εκείνη, αλλά εκείνη από αυτό αφού ασχολείται συνεχώς μαζί του. Το βρέφος δοκιμάζει τα όρια της μητέρας του στην εγκατάλειψη και την ανθεκτικότητά της στις κακές του συμπεριφορές και σταδιακά μαθαίνει να αντέχει και το ίδιο τον εαυτό του. Αυτό το οδηγεί στο να μην χρειάζεται διαρκώς να είναι το κέντρο, αλλά να φέρνει εκείνο στο κέντρο όσους θα αγαπά, από δω και πέρα, όπως έκανε κι εκείνη μαζί του.

Εάν ο πόνος της εξάρτησης και της απώλειάς της ως αντικείμενου ελέγχου καταλαγιάσει, το βρέφος θα μεγαλώσει σε κάποιον που θα αντέχει τον αποχωρισμό και θα καταλαβαίνει ότι οι δικές του ανάγκες δεν οφείλουν πάντοτε να αφορούν τους άλλους. Θα μπορεί να αγαπήσει χωρίς να φοβάται να νοιαστεί εκείνον που αγαπά, γιατί θα μπορεί να ανεχτεί την απώλεια ή την απώλεια της κεντρικής του θέσης κατά καιρούς. Αν όχι, ο πόνος της εξάρτησης θα είναι τόσο μεγάλος που το νοιάξιμο για τον άλλο, που επιτρέπει την αυτονομία και τις αναπαραστάσεις έξω από τη δική τους σχέση, θα έρχεται σε ευθεία αντιπαράθεση με την ικανότητα του εαυτού για επιβίωση. Ο πόνος θα απειλεί σε τέτοιο βαθμό την συγκρότησή του, που δεν θα του αφήνει άλλη επιλογή από το να καταστρέφει με την συμπεριφορά του ό,τι αγαπά για να μην υποφέρει από όποια εξάρτηση προκαλεί το νοιάξιμο.

Το βλέπουμε συχνά σε ζευγάρια που συνδέονται ναρκισσιστικά μεταξύ τους. “Πρέπει να αγαπάς μόνο εμένα και κανέναν άλλο για να μην φοβάμαι”, υπονοεί ο ένας στον άλλο. Οποιαδήποτε άλλη πηγή σου δίνει χαρά, με απειλεί. Συγχρόνως, δε, και εσύ που αποτελείς πηγή χαράς για εμένα με απειλείς. Με απειλείς γιατί μου θυμίζεις ότι δεν τα κατέχω όλα. Ότι σε χρειάζομαι για να νιώθω ευτυχία και ο φόβος ότι μπορείς να φύγεις, με κάνει να μην αντέχω τα συναισθήματά μου. Έτσι, πρέπει να σε καταστρέψω. Να σε στερήσω σιγά-σιγά από αξία για να μην σε χάσω. Οι βρεφικές συμπεριφορές, όσον αφορούν την άρνηση της τροφής, δεν υπάρχουν πια, υπάρχουν όμως οι ενήλικες εκδοχές τους, που αφορούν την άρνηση της αγάπης και την απόδειξη της παντοδυναμίας επάνω στο αντικείμενο εξάρτησης.

Η πρώτη στέρηση, φυσικά αφορά τον εαυτό. Θα χρειάζεται να αφαιρεθεί οποιαδήποτε ποιότητα του άλλου που μπορεί να εκτιμηθεί και να ξυπνήσει συναισθήματα νοιαξίματος και συνεπαγόμενα εξάρτησης. Έτσι, ο εαυτός επιτίθεται στον άλλο μέσα του και χωρίς να το συνειδητοποιεί και στον άλλο έξω του. Όπως το βρέφος αισθάνεται ότι δεν θα έπρεπε εκείνη που χρειάζεται το περισσότερο, να χρειάζεται και άλλους, έτσι και ο ενήλικος εαυτός θα προσπαθεί να περιορίσει εκείνον που εξαρτάται μέσα από έμμεσες δράσεις.

Τα αμετάφραστα συναισθήματα στο εσωτερικό του, σε μια προσπάθεια να αρνηθεί η ύπαρξή τους, θα αποδίδονται στον άλλο ωσάν να ήταν δικά του. Η δική μου έλλειψη, ο δικός μου φόβος, θα πρέπει να είναι δική σου ευθύνη. Η ζήλεια, για παράδειγμα, δεν είναι τίποτε περισσότερο από την αναζήτηση της έλλειψης αγάπης στον άλλο για να γλιτώσει ο εαυτός από την επίπονη συνειδητοποίηση ότι ο ίδιος πάσχει από αυτήν.

Αυτό οδηγεί σε αλλεπάλληλες συγκρούσεις με κινητήρια ώθηση τον φθόνο, όπου η εκτίμηση του άλλου θα υποτιμάται, ώστε να μπορεί να την επανορθώσει μονάχα εκείνος που την έφθειρε. Ο εαυτός δοκιμάζει συνεχώς τα όρια του άλλου στην εγκατάλειψη. Αυτό επιβεβαιώνει την παντοδυναμία του. Μπορώ να σε καταστρέψω και να σε επαναφέρω οποιαδήποτε στιγμή, άρα δεν κινδυνεύω και έτσι μπορούμε να είμαστε καλά. Ωστόσο, το καλά με τρομάζει γιατί μπορεί να σε εκτιμήσω και να σε νοιαστώ και έτσι να συνειδητοποιήσω ότι εξαρτάμαι από εσένα, για αυτό πρέπει να διαρκέσει μόνο για λίγο. Παρά την συνεχή επιβεβαίωση του άλλου, όμως, ο εαυτός εξακολουθεί να νιώθει μοναξιά. Αυτό είναι και το πραγματικό νόημα της μοναξιάς, εξάλλου. Όχι το να μην έχω άλλους γύρω μου, αλλά το να μην μου επιτρέπω να νοιαστώ για κανέναν.

Δίχως την αποδοχή της εξάρτησης, την αντοχή στην απώλεια της κεντρικότητας και την συνειδητοποίηση της ατομικότητας, ωστόσο, καμία παντοδυναμία δεν μπορεί να πλησιάσει την αίσθηση της αγάπης. Αγάπη, εξάλλου, σημαίνει ότι παραδέχομαι ότι χρειάζομαι κάποιον να του διαθέτω τον εαυτό μου. Το λέει και η ίδια η ετυμολογία της αγάπης. Άγαν (πολύ) και προστασία. Προστατεύω πολύ αυτό που έχει αξία, δεν το καταστρέφω για να γλιτώσω από τα άγχη της έγνοιας. Το μεταχειρίζομαι με στοργή και δοτικότητα και μέσα από αυτό φροντίζομαι κι εγώ. Δίνω και παίρνω. Απολαμβάνω την αμοιβαιότητα. Αυτό αποτελεί ύψιστο μάθημα της συναισθηματικής ωρίμανσης. Αγαπώ μόνο όταν αποδεχτώ την έλλειψή μου. Δίχως αυτή, δεν θα μπορώ να γεμίσω ποτέ από τον άλλο, γιατί μέσα μου θα αρνούμαι ότι το χρειάζομαι.

Facebook Twitter Google+ LinkedIn